انواع نقشه و کاربرد نقشه‌های ساختمانی در مهندسی

این مقاله  راهنمایی جامع برای شناخت انواع نقشه‌های ساختمانی از جمله نقشه‌های معماری، سازه، تاسیسات برقی و مکانیکی است. امیدوارم تا پایان با این مقاله و سایت moghimco.ir همراه باشید.

فرانک لوید رایت (معمار اسطوره‌ای) می‌گوید: شما می‌توانید با یک پاک‌کن روی میز طراحی، اشتباهتان را اصلاح کنید؛ یا با یک پتک در کارگاه ساختمان!

امیدوارم هرگز مجبور نشوید گزینه دوم را انتخاب کنید. در دنیای مهندسی کلمات شاید تفسیرهای متفاوتی داشته باشند؛ اما خطوط هرگز به شما دروغ نخواهند گفت. نقشه‌های ساختمانی زبان مشترک جهانی در یک پروژه هستند.

از معمار خلاقی که ایده را خلق می‌کند تا بنای زبردستی که خشت اول را می‌گذارد. بدون یک نقشه دقیق، ساختمان چیزی جز توده‌ای از مصالح ناهماهنگ نخواهد بود.

اگر شما یک مهندس اجرایی یا نقشه‌کش و یا پیمانکار هستید و حتی اگر یک دانشجوی مشتاق می‌دانید که درک صحیح از انواع نقشه‌ها راز یک پروژه موفق است

در این مقاله، قصد داریم با هم به دنیای نقشه‌ها سفر کنیم و از فاز صفر تا جزئی‌ترین بخش‌های اجرایی را با زبانی ساده اما تخصصی بررسی کنیم.

چرا شناخت انواع نقشه برای هر متخصص حیاتی است؟

نقشه‌ها برای این نیستند که بدانید کجا هستید، بلکه برای این هستند که ببینید به کجا می‌توانید بروید.شاید از خود بپرسید من که فقط بنا هستم یا فقط تأسیسات کار می‌کنم چه لزومی دارد نقشه‌ها را بشناسم پاسخ ساده است: هماهنگی.

شناخت دقیق نقشه‌ها به شما کمک می‌کند تا:

• خطاهای اجرایی را به حداقل برسانید: وقتی بدانید لوله فاضلاب از کجای تیر بتنی رد می‌شود، دیگر شاهد تخریب‌های دوباره‌کاری نخواهید بود.
• هزینه‌ها را مدیریت کنید: نقشه‌خوانی باعث می‌شود به‌اندازه درست مصالح بخرید و از هزینه‌های اضافی و هدررفت منابع جلوگیری کنید.
• ایمنی را تضمین کنید: نقشه‌های سازه را بفهمید و درک کنید؛ زیرا برای حفظ جان ساکنین بسیار مهم است.
• سرعت اجرا را بالا ببرید: وقتی همه تیم‌ها خواندن نقشه را به‌خوبی بلد باشند جلسات هماهنگی کمتر می‌شود و کار سریع‌تر پیش می‌رود.

تقسیم‌بندی کلی: از ایده روی کاغذتا واقعیت روی زمین

نقشه‌ها به‌صورت کلی در دوفاز دسته‌بندی می‌شوند.

نقشه‌های فاز ۱ (طراحی اولیه)

طراحی فاز اول، لحظة تبدیل یک رؤیا به ساختار است؛ جایی که ما به‌جای جزئیات فنی، به دنبال روح و شخصیت فضا هستیم.این نقشه‌ها همان ویترین کار هستند. هدف این نقشه‌ها نمایش کلیات ساختمان است، جانمایی فضاها و اخذ مجوزهای اولیه از شهرداری و کارفرماست.

در این مرحله خبری از جزئیات میل‌گردها یا قطر دقیق لوله‌ها نیست؛ تمرکز روی زیبایی‌شناسی و روابط فضایی است.

نقشه‌های فاز ۲ (نقشه‌های اجرایی)

زاحا حدید معمار مشهور گفته است: طراحی به معنای ترسیم یک‌شکل زیبا نیست؛ بلکه به معنای آن است که بفهمید چگونه تمام اجزا در کنار هم کار می‌کنند تا آن شکل به واقعیت تبدیل شود.

نقشه‌های فاز 2 جایی است که تخصص حرف اول را می‌زند و بر اساس نقشه‌های فاز 1 تهیه می‌شوند. اما با دقت میلیمتری. تمام جزئیات سازه، معماری و تاسیسات در این فاز نهایی شده و پیمانکار دقیقاً بر اساس همین دفترچه، عملیات ساخت را شروع می‌کند.

انواع نقشه‌های ساختمانی

１. نقشه‌های معماری: روح و کالبد ساختمان

نقشه‌های معماری جز نقشه‌های اولیه است و نشان می‌دهد که یک ساختمان چطور به نظر می‌رسد و فضاهای داخلی چطور تقسیم می‌شوند.

• پلان‌های طبقات: شامل پلان اندازه‌گذاری، مبلمان و آکس‌بندی. در این نقشه‌ها شما متوجه می‌شوید اتاق‌ها کجا هستند، ضخامت دیوارها چقدر است و پنجره‌ها کجا قرار می‌گیرند.
• نماها: نمایش چهره ساختمان از چهار جهت اصلی. نوع مصالح نما (سنگ، آجر یا کامپوزیت) مربوط به نقشه‌نماها هستند.
• مقاطع (Brushes): برش‌های عمودی که ارتفاع سقف‌ها، تراز کف‌ها و نحوه قرارگیری پله‌ها و رمپ‌ها را نمایش می‌دهند. برای یک مهندس اجرایی، مقاطع کلید درک روابط طبقات هستند.
• سایت پلان (Site Plan): این نقشه‌ها موقعیت ساختمان شمارا نسبت به خیابان و همسایه‌ها و فضای سبز اطرافش را نشان می‌دهد.

２. نقشه‌های سازه: استخوان‌بندی و پایداری

سازه، تنها چیزی نیست که ساختمان را سرپا نگه می‌دارد؛ سازه، همان چیزی است که به معماری اجازه می‌دهد وجود داشته باشد.معماری روح یک ساختمان است و سازه‌ها استخوان‌بندی آن هستند و این نقشه‌ها را بیشتر در دست مهندسین سازه می‌بینید.

• پلان فونداسیون: نقشه راه خاک‌برداری و پی‌ریزی. نوع پی (گسترده یا نواری) و جزئیات میل‌گردهای انتظار در اینجا تعیین می‌شود.
• پلان تیرریزی: نشان‌دهنده چیدمان تیرها و نوع سقف (تیرچه‌بلوک، وافل، یا عرشه فولادی) است.
• جزئیات ستون‌ها: مقاطع دقیق ستون، تعداد میل‌گردها و نحوه خاموت‌گذاری که حیاتی‌ترین بخش برای تحمل بارهای لرزه‌ای است.
• دیوار برشی و بادبند: جزئیاتی که پایداری یک ساختمان در برابر زلزله را مشخص می‌کند.

3.نقشه‌های تاسیسات مکانیکی (MEP): شریان‌های حیاتی

رنزو پیانو (معمار مشهور سبک‌های – تک که تأسیسات را به نمای ساختمان آورد) گفته است: معماری یعنی سازماندهیِ پیچیدگی‌ها؛ بدونِ جریانِ مداومِ انرژی، آب‌وهوا، ساختمان چیزی جز یک مجسمه‌ی سنگیِ بی‌جان نیست.

• آب‌وفاضلاب: مسیر لوله‌های آب سردوگرم و همچنین شیب‌بندی لوله‌های فاضلاب. یک اشتباه کوچک در شیب‌بندی نقشه فاضلاب می‌تواند کل پروژه را با مشکلات زیادی مواجهه کند.
• گرمایش و سرمایش (HVAC): محل قرارگیری رادیاتورها، داکت اسپلیت‌ها یا کانال‌های کولر.
• سیستم آتش‌نشانی: جانمایی اسپرینکلرها و جعبه‌های آتش‌نشانی (F) که امروز برای گرفتن مجوز پایان کار بسیار ضروری هستند.

4.نقشه‌های تاسیسات برقی: شبکه عصبی ساختمان

تکنولوژی و جریان الکتریسیته، مفاصل و اعصابِ دنیای مدرن هستند؛ بدون آن‌ها، کالبدِ معماری فلج خواهد ماند.

• پلان روشنایی و پریز: محل دقیق کلیدها، چراغ‌ها و پریزها را به شما می‌گوید.
• سیستم‌های جریان ضعیف: منظور نقشه دوربین‌های مداربسته است و اعلام حریق و همین‌طور آنتن مرکزی و شبکه که امروزه در ساختمان‌ها بسیار کاربرد دارند.
• تابلوهای برق و رایزرها: نشان می‌دهد کابل‌های اصلی برق از کجای طبقات عبور کرده‌اند.

ارتباط و هماهنگی (Interdisciplinary Coordination)

فرانک لوید رایت معمار برجسته گفته است: یک پزشک می‌تواند اشتباهاتش را دفن کند، اما یک معمار تنها می‌تواند به کارفرمایش پیشنهاد دهد که روی اشتباهات او گیاه پیچک بکارد!

یکی از مشکلات بزرگ در پروژه‌های ساختمانی ایران، عدم تطابق نقشه‌هاست. جایی که در نقشه‌های فاز 1 پنجره است، در نقشه‌های فاز 2اصلاً وجود ندارد.

اینجاست که هماهنگی بین نقشه‌ها و جلسات بازبینی و هماهنگی پر رنگ می‌شود.یک مهندس اجرایی حرفه‌ای قبل از شروع، نقشه‌های معماری و سازه را روی‌هم می‌اندازد (Overlay) تا تداخلات (Clashes) را پیدا کند.

۵ نکته طلایی برای نقشه‌خوانان حرفه‌ای

نقشه‌خوان حرفه‌ای کسی است که بتواند از میان خطوط سیاه‌روی کاغذ، سکوت و فضای واقعی را احساس کند.وبه راحتی بتواند انواع نفشه ها و کاربرد های آن را ازهم تشخیص بدهد.

برای اینکه تخصص و مهارت خود را به رخ بکشید باید به نکات زیر توجه کنید:

1. بررسی ورژن نقشه: همیشه در گوشه نقشه (جدول مشخصات)، تاریخ و شماره ویرایش را چک کنید.
2. کنترل مقیاس (Scale): هرگز با خط کش معمولی رو نقشه اندازه نگیرید مگر اینکه مقیاس‌ها را به‌خوبی می‌دانید.
3. توجه به علائم اختصاری: هر مهندسی سبک خاص خود را دارد، اما لیست علائم (Legend) در صفحات اول، کلید رمزگشایی از نقشه است.
4. حرکت از کل به جز: ابتدا پلان کلی را ببینید و بعد به سراغ مقاطع بروید و در نهایت به سراغ جزئیات بروید.
5. تداخلات را شکار کنید: همیشه عبور داکت‌های تأسیساتی از تیرهای سازه‌ای را کنترل کنید.

نتیجه‌گیری

هزینه های یک اشتباه در مرحله طراحی، ریال است؛ اما در مرحله اجرا، میلیاردها تومان خسارت و اتلاف وقت خواهد بود. نقشه‌های دقیق، تضمین‌کننده امنیت سرمایه و کیفیت نهایی سازه هستند.

نقشه‌های ساختمان، کتاب مقدس شما هستند و هرچه تسلط شما بر انواع نقشه‌ها و کاربردشان بیشتر باشد مهارت و تخصص شما قابل‌اعتماد و شناخته‌شده‌تر خواهد بود.

به یاد داشته باشید که نقشه، ابزاری برای کاهش ابهام است؛ پس هر جا ابهامی دیدید، سؤال بپرسید و آن را برطرف کنید.

تسلط بر روی نقشه‌ها فقط تسلط بر خطوط و اعداد نیستند؛ بلکه توانایی پیش‌بینی آینده هستند پس بهتر است عین یک جادوگر کارکشته عمل کنید و متخصص واقعی کسی است که بتواند از میان این خطوط و نقشه‌ها روح معماری را خلق کند.

به یاد داشته باشید که این راهنما صرفاً یک شروع برای آموزش نقشه‌خوانی حرفه‌ای است؛ مهارتی که به شما توانایی پیش‌بینی آینده پروژه را می‌دهد.

منبع: خدمات ساختمانی مقیمی