روش های مراقبت ساختمان در برابر زلزله
نقشه راه جامع افزایش ایمنی و تابآوری ساختمانها در برابر زلزله
اهمیت و ضرورت ایمنی زلزله
ایران به دلیل قرارگیری بر روی کمربند زلزلهای آلپ-هیمالیا، جزو کشورهایی با ریسک بالای زلزله محسوب میشود. طی سالهای گذشته، زمینلرزههای مختلف باعث خسارات جانی و مالی سنگینی شدهاند؛ از جمله زلزله بم در سال ۱۳۸۲ و کرمانشاه در سال ۱۳۹۶ که هزاران نفر کشته و صدها میلیارد تومان خسارت به بار آوردند.
با این حال، زلزله به عنوان یک تهدید طبیعی، قابل مدیریت است. ایمنی ساختمان و تابآوری لرزهای نه تنها یک ضرورت مهندسی، بلکه مسئولیت اجتماعی همه ذینفعان از دولت گرفته تا شهروندان است. هدف این مقاله، ارائه یک نقشه راه عملی و گامبهگام برای افزایش ایمنی ساختمانها، کاهش خسارات و حفظ جان ساکنین است.
پیشگیری در فاز طراحی و ساخت
این بخش مخصوص پیمانکاران، ساختمانسازها و مهندسین است و هدف آن ارائه راهکارهای علمی و عملی برای ساختمان مقاوم در برابر زلزله است.
۱. انتخاب محل مناسب
قبل از شروع هر پروژه ساخت و ساز، انتخاب زمین مناسب اولین و مهمترین گام است. مطالعات ژئوتکنیک و زمینشناسی میتوانند خطرات زمینلرزه را شناسایی کنند و از ساخت ساختمان در مناطق ریسک بالا جلوگیری نمایند.
نکات کلیدی:
- بررسی نوع خاک و امکان لغزش زمین یا نشست.
- دوری از مناطق سست یا شیبدار.
- استفاده از گزارشهای ژئوتکنیک معتبر قبل از شروع پروژه.
۲. رعایت آییننامهها و مقررات ملی ساختمان
آییننامههای ملی ساختمان، مانند مبحث ۶ (بارهای وارد بر ساختمان) و مبحث ۱۰ (ایمنی در برابر زلزله)، راهنمای طراحی و ساخت مقاوم هستند. رعایت این آییننامهها باعث کاهش خطرات و افزایش تابآوری سازه میشود.
۳. طراحی لرزهای نوین
استفاده از سیستمهای مقاوم در برابر زلزله در طراحی، اساس ایمنی ساختمان است. از جمله:
- قاب خمشی: قابهای فولادی و بتنی که تغییر شکل کشسان دارند و انرژی زلزله را جذب میکنند.
- دیوارهای برشی: دیوارهای مقاوم که حرکت جانبی ساختمان را محدود میکنند.
- مهاربندها: المانهایی که قاب سازه را مقاومتر میکنند.
۴. مصالح با کیفیت و اجرای صحیح
انتخاب مصالح استاندارد و اجرای دقیق هر جزء سازهای، تأثیر مستقیم بر تابآوری ساختمان دارد. نظارت مستمر و کنترل کیفیت، پیشگیری از آسیبهای آتی را تضمین میکند.
۵. تکنولوژیهای نوین مقاومسازی
فناوریهای مدرن مانند میراگرها و جداسازهای لرزهای میتوانند انرژی زلزله را جذب کرده و ضربه به ساختمان را کاهش دهند. این تکنولوژیها باید توسط متخصصان و بر اساس استانداردهای ملی و بینالمللی نصب شوند.
مراقبت و مقاومسازی ساختمانهای موجود
این بخش برای مالکان، مدیران ساختمان و مهندسین تدوین شده و بر ارزیابی، نگهداری و مقاومسازی ساختمانهای موجود تمرکز دارد.
۱. ارزیابی لرزهای ساختمان
بازرسیهای اولیه (چشمی) شامل بررسی ترکها، نشستها، و آسیبهای ظاهری سازه است.
مشاوره با مهندس متخصص:
برای ارزیابی دقیق، استفاده از مهندسین متخصص در سازههای مقاوم ضروری است تا تحلیلهای محاسباتی و شبیهسازیهای لرزهای انجام شود.
۲. روشهای مقاومسازی (Retrofitting)
مقاومسازی ساختمان شامل تقویت اجزای سازهای و غیرسازهای است:
- ژاکت بتنی یا فلزی: افزایش مقاومت ستونها و تیرها.
- FRP (Fiber Reinforced Polymer): پوششهای سبک و مقاوم برای تقویت بتن.
- اضافه کردن دیوار برشی یا مهاربند: کنترل حرکت جانبی ساختمان.
- تقویت فونداسیون: جلوگیری از نشست یا ترک خوردن پایهها.
- تثبیت سقفها و اتصالات: افزایش یکپارچگی سازه.
تمامی این اقدامات باید توسط متخصصین مجرب اجرا شود.
۳. مراقبتهای دورهای و نگهداری
با گذشت زمان، ساختمانها دچار فرسودگی میشوند. مراقبت دورهای شامل:
- بازرسی منظم و رفع ترکها و آسیبها.
- بررسی سیستمهای تاسیساتی مانند لولهکشی و سیمکشی.
- ارزیابی استحکام اجزای غیرسازهای (سقف کاذب، نما و تجهیزات نصب شده).
ایمنسازی اجزای غیرسازهای و آمادگی فردی
این بخش برای تمامی ساکنین اهمیت دارد و تمرکز آن بر اقدامات فردی و جمعی است.
۱. ایمنسازی تجهیزات و اثاثیه
اثاثیه و تجهیزات سنگین میتوانند در زلزله آسیبزا باشند. اقدامات:
- نصب و مهار قفسهها، کمدها و کابینتها به دیوار.
- محکم کردن یخچال، آبگرمکن و لوازم بزرگ.
- ایمنسازی لوسترها و اشیاء سنگین معلق.
- استفاده از شیشههای مقاوم و محافظ پنجرهها.
۲. تهیه کیت اضطراری زلزله
یک کیت بقا شامل آب، غذا، داروهای ضروری، چراغ قوه، باتری، پتو و وسایل کمکهای اولیه است.
۳. برنامهریزی اضطراری خانواده
- تعیین مکانهای امن در منزل (پناه گرفتن زیر میز یا کنار دیوارهای محکم).
- تعیین نقطه تجمع اضطراری خارج از ساختمان.
- آموزش قطع آب، برق و گاز.
- اطلاعرسانی به همسایگان و مشارکت در برنامههای ساختمان.
نقش قانون و سازمانها
ایمنی زلزله تنها بر عهده افراد نیست و سازمانها و نهادهای مسئول نقش مهمی دارند:
- شهرداری، نظام مهندسی و سازمان مدیریت بحران، وظیفه کنترل و نظارت را دارند.
- اهمیت بیمه زلزله برای کاهش خسارتهای مالی.
- رعایت قوانین و مقررات توسط همه ذینفعان، از سازندگان تا ساکنین.
نتیجهگیری
ایمنی زلزله یک فرآیند مستمر و مسئولیت جمعی است. با اقدام به موقع، میتوان از خسارات جانی و مالی پیشگیری کرد.
- وضعیت ساختمان خود را ارزیابی کنید.
- با یک مهندس مشاور متخصص در زمینه سازههای مقاوم تماس بگیرید.
- کیت اضطراری خود را آماده کنید.
- مبلمان و تجهیزات را مهار کنید و از ایمنی محیط زندگیتان مطمئن شوید.
- در برنامههای آموزشی و مانورهای زلزله شرکت کنید.
با اجرای این اقدامات، هر فرد میتواند نقش مؤثری در افزایش تابآوری لرزهای ساختمان و ایمنی خود و خانواده ایفا کند.
